Bir reklama görə ailəsi təhqir olundu: Taleh Yüzbəyovun qalmaqallı videosu və reallıq
Azərbaycanın internet məkanında növbəti böyük sosial media fırtınası tanınmış aktyor və rejissor Taleh Yüzbəyovun çəkildiyi dondurma reklamından sonra qopub. Adi bir kommersiya çarxı kimi başlayan layihə, qısa müddətdə qadın haqları, estetik standartlar, sosial zorakılıq və rəqəmsal linç (ictimai qınaq adı ilə hədəf göstərmə) mövzularının kəsişdiyi böyük bir müzakirə platformasına çevrildi.
Bəs hər şey necə başladı, tərəflər nəyi müdafiə edir və bu qalmaqal cəmiyyətimiz haqqında bizə nəyi pıçıldayır?
Müzakirələrə səbəb olan süjet xətti əslində vizual ironiyaya əsaslanırdı. Kadrlarda Taleh Yüzbəyov kafedə bir xanımla masada əyləşib. Qarşıdakı xanım danışarkən, kamera onun üzündəki estetik müdaxilələri – dolğulu dodaqları, qaynaq dırnaqları, botoks izlərini iri planda oxucuya göstərir. Bu zaman aktyor daxili monoloqunda bu süni görüntünü tənqid edir. Sonda isə o, arxa masada əyləşən, heç bir kosmetik müdaxilə olunmamış, “təbii gözəlliyə” malik digər xanıma baxıb gülümsəyir. Reklamın əsas ideyası dondurmanın "təbii tərkibli" olması ilə qadının təbii gözəlliyi arasında paralellik yaratmaq idi.
Video yayımlandıqdan dərhal sonra xüsusilə feminist fəallar və müasir baxışlı kütlə sosial şəbəkələrdə kəskin etiraz etdi. Onlar hesab edirlər ki, reklam çarxı qadınların öz xarici görünüşləri barədə verdiyi müstəqil qərarları dolayısı ilə aşağılayır və gözəllik üzərindən cəmiyyətdə "məqbul qadın" stereotiplərini yenidən istehsal edir. Həmçinin qadın gözəlliyinin dondurmanın təbii tərkibi ilə eyniləşdirilməsi qadının əşyalaşdırılması kimi qiymətləndirildi.
Digər tərəfdən, Taleh Yüzbəyovun və reklamın mövqeyini müdafiə edənlər hesab edirlər ki, burada qadın azadlığına heç bir təhdid yoxdur. Onların fikrincə, bu, sadəcə olaraq cəmiyyətdə hamının eyni şablona (bənzər burunlar, dodaqlar) salınmasına qarşı sənətçi reaksiyası və yumoristik müqayisədir. "Təbii gözəlliyin" təbliği isə heç bir halda estetik əməliyyat etdirənlərə nifrət nümayişi sayıla bilməz.
Müzakirələrdə ən çox diqqətdən qaçan, lakin mühüm məqamlardan biri də çarxda estetik müdaxilələri ilə rol alan xanımın öz fərdi seçimidir. Həmin xanım layihəyə tamamilə öz iradəsi və razılığı ilə çəkilib. Cəmiyyətdə bir çoxları onun bu addımını yüksək özünəinam və cəsarət nümunəsi adlandırır. Çünki estetik əməliyyat keçirmiş bir qadının öz xarici görünüşü üzərindən qurulan ironik layihədə kompleksiz şəkildə rol alması, əslində sənətə və sərbəst yanaşmaya verilən ən böyük dəstəkdir. Bu fakt tənqidçilərin "qadınların iradəsinə müdaxilə" iddiasını xeyli zəiflədir və prosesin sadəcə ssenari çərçivəsində tərəfdaşlıq olduğunu göstərir.
Mübarizə harada cılızlaşdı?
Müzakirələr sivil müstəvidə qala bilərdi, lakin proses tezliklə rəqəmsal zorakılığa çevrildi. Narazı kütlənin bir hissəsi etiraz səsini aktyorun ailə üzvlərinə – həyat yoldaşına və hətta 12 yaşlı qızına yönəltdi. Taleh Yüzbəyov məsələ ilə bağlı yaydığı açıqlamada bu məqama xüsusi toxunaraq bildirdi ki, bəzi insanlar onun mənəviyyatına təsir etmək üçün həyat yoldaşını təhqir edib, daha sonra isə 12 yaşlı qızının fotosunu göndərərək "Qızınızın da qulaqları şəlpədir, yəqin ona da estetik etdirərsiniz" kimi iyrənc mesajlar yazıblar. Üstəlik başqa vaxtı "arvad" sözünə qarşı çıxanlar "get öz arvadına bax" kimi sözlərlə "etirazını" bildirdi. Bu məqam cəmiyyətdəki vacib bir problemi – haqlı görünən ideyaların (məsələn, qadın haqlarının müdafiəsi) bəzən fərdlər tərəfindən necə aqressiv və qeyri-etik silaha çevrildiyini ortaya qoyur.
Böyük etirazlardan və "Google" platformasında reytinqinin süni şəkildə aşağı salınması təhlükəsindən qorxan şirniyyat şirkəti çarxı rəsmi səhifələrindən sildi və üzrxahlıq bəyanatı yaydı. Lakin aktyor videonu öz fərdi səhifəsində, sadəcə reklam hissəsini kəsərək saxlamağa qərar verdi.
Yüzbəyov bunu "prinsip məsələsi" adlandıraraq qarşı tərəfdə gördüyü despot düşüncə tərzinə etiraz etdiyini vurğuladı: "Bu düşüncə tərzi belədir: "Bu video bizim xoşumuza gəlmir, ona görə silinməli və müəllifi üzr istəməlidir". Xeyr! Siz mənim nəyi paylaşacağıma, nəyi siləcəyimə qərar verən insanlar deyilsiniz... "Bizimlə razılaşmayanlar susdurulmalıdır" kimi yanaşmalar heç vaxt yaxşı nəticə verməyib".
Bu hadisə göstərir ki, Azərbaycanın rəqəmsal cəmiyyəti hələ də tənqidlə təhqir, fikir azadlığı ilə manipulyasiya arasındakı sərhədi tam müəyyən edə bilməyib. Bir tərəfdə, medianın və reklam sahəsinin qadın obrazlarından istifadə edərkən daha həssas, stereotiplərdən uzaq ssenarilər hazırlaması tələbi dayanır. Digər tərəfdə isə, öz fərqli fikrini ifadə edən hər hansı bir sənətçini, ailəsini və övladlarını hədəf seçərək "susdurmağa" çalışan, aqressiv rəqəmsal kütlə reallığı var.
Yekunda qalan acı mənzərə isə budur: bədən azadlığından, tolerantlıqdan və ləyaqətdən bəhs edənlərin bir qismi, fərqli düşünən bir atanı cəzalandırmaq üçün 12 yaşlı uşağın fiziki xüsusiyyətlərini lağ obyektinə çevirməkdən çəkinmədilər. Bu isə istənilən ideoloji mübarizənin etik sərhədləri aşdıqda öz ali dəyərini necə itirdiyinin bariz nümunəsidir.