PENSİYA ALANLAR ARTIB, MÜAVİNƏT ALANLAR AZALIB - Səbəb nədir?
Azərbaycanın sosial təminat sistemi son illərdə ciddi institusional dəyişikliklər və rəqəmsallaşma mərhələsindən keçir. Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) mütəmadi olaraq açıqladığı operativ statistika ölkədəki demoqrafik meyilləri və vətəndaşların sosial müdafiə şəbəkəsi ilə əhatə olunma dərəcəsini izləmək baxımından mühüm rıçaqdır. Bu xüsusda, DSMF-nin yaydığı son hesabat xüsusi diqqət çəkir:
2026-cı ilin iyun ayında ölkədə ailə başçısını itirməyə görə 191 624 nəfər şəxsə pensiya və müavinət ödənilib. İlk baxışda sadəcə növbəti bir statistik göstərici kimi görünən bu rəqəm, son illərin müvafiq dövrləri ilə müqayisə edildikdə maraqlı mənzərə ortaya qoyur. Sözügedən kateqoriya üzrə təyinatlar iki yerə bölünür: əmək stajı olan və qanunvericiliyin tələblərinə cavab verən şəxslərə ödənilən pensiyalar və stajı olmayan və ya az olan şəxslərə verilən sosial müavinətlər.
Son üç ilin iyun aylarının müqayisəsinə nəzər salaq:
2024-cü ilin iyun ayı: Sosial ödəniş alanların ümumi sayı 189 820 nəfər olub. Onlardan 135 281 nəfəri pensiya, 54 539 nəfəri isə müavinət alıb. 2025-ci ilin iyun ayı (orta rəqəmlərlə): Bu dövrdə ümumi rəqəm bir qədər dalğalanaraq 188-190 min civarında sabitləşmişdi (məsələn, 2025-ci ilin iyulunda bu rəqəm 188 106 nəfər təşkil edirdi).
2026-cı ilin iyun ayı: Ümumi say 191 624 nəfərə yüksəlib. Diqqətçəkən məqam isə daxili strukturdur. Belə ki, pensiya alanların sayı 139 182 nəfərə çatdığı halda, müavinət alanların sayı 52 442 nəfərə enib. Rəqəmlərin dilindən aydın görünür ki, 2024-cü ilin iyun ayı ilə müqayisədə 2026-cı ilin eyni dövründə ümumi benefisiarların sayı təxminən 1800 nəfər artıb. Lakin burada əsas iqtisadi analitik göstərici kəmiyyət artımı deyil, keyfiyyət və struktur dəyişikliyidir.
Belə ki, pensiya alanların sayında artım qeydə alınıb. Son iki ildə ailə başçısını itirməyə görə pensiya alanların sayı təqribən 4 min nəfər (135 281-dən 139 182-yə) artıb. Əksinə, müavinət alanların sayında 2 min nəfərdən çox (54 539-dan 52 442-yə) azalma qeydə alınıb.
Bu dinamikanın mümkün səbəbləri nələrdir?
Ekspert prizmasından baxdıqda, müavinətdən pensiyaya doğru bu keçidin arxasında duran əsas sosial-iqtisadi faktorları belə qruplaşdıra bilərik:
Proaktiv təyinatlar və rəqəmsallaşma: Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi son illərdə xüsusilə yaşa, əlilliyə və ailə başçısını itirməyə görə pensiyaların verilməsini tam rəqəmsallaşdırıb və proaktiv formata keçirib. Vətəndaşın heç bir yerə müraciət etməsinə ehtiyac qalmadan, ailə başçısının sığorta stajı avtomatik sistem üzərindən hesablanır və ailə üzvlərinə birbaşa pensiya təyin edilir. Bu xidmətin əhatə dairəsinin genişlənməsi, əvvəllər məlumatsızlıqdan və ya bürokratik maneələrdən dolayı sənəd toplaya bilməyən və məcburi olaraq müavinətə yönələn şəxslərin indi birbaşa daha effektiv ödəniş növü olan pensiya təminatına cəlb edilməsinə səbəb olub.
Qeyri-rəsmi məşğulluğun azalması (ağartma siyasəti): Azərbaycanda əmək müqavilələrinin sayının artırılması və əmək bazarının leqallaşdırılması istiqamətində atılan addımlar öz bəhrəsini verir. Son 5-10 ildə rəsmi müqavilə ilə işləyən və sosial sığorta haqları ödəyən vətəndaşların sayı ciddi şəkildə artıb. Bu o deməkdir ki, vəfat edən ailə başçılarının fərdi hesablarında toplanan sığorta kapitalı və ya stajı artıq onların ardıcıllarına müavinət yox, məhz əmək pensiyası təyin etməyə imkan verir. Müavinətlərin azalması, vaxtilə qeyri-leqal işləyən nəslin dövriyyədən yavaş-yavaş çıxması və rəsmi stajı olanların payının artması ilə birbaşa bağlıdır.
Daha bir amil demoqrafik faktorlar və qanunvericilik dəyişiklikləridir. "Əmək pensiyaları haqqında" Qanuna edilən mütəmadi humanist dəyişikliklər, ailə başçısını itirmiş tələbələrin rəsmi təhsil müddətində (23 yaşadək) bu ödənişi almaq hüquqlarının qorunması və pensiya kapitalına qoyulan tələblərin yumşaldılması da müraciət edənlərin müavinətdən pensiya kateqoriyasına miqrasiyasına şərait yaradır.
Beləliklə, ailə başçısını itirməyə görə pensiya və müavinət alan 191 mindən çox vətəndaşın sosial rifahı birbaşa dövlət büdcəsinin və Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun maliyyə dayanıqlığından asılıdır. Strukturun sosial müavinətdən (əsasən dövlət büdcəsindən maliyyələşir) sığorta əsaslı pensiyaya (DSMF-nin yığdığı sığorta haqları hesabına formalaşır) doğru dəyişməsi, uzunmüddətli dövrdə sosial təminat sisteminin maliyyə müstəqilliyini gücləndirən müsbət siqnaldır.
Bununla belə, bu kateqoriyadan olan şəxslərin, xüsusilə də yetkinlik yaşına çatmayan övladların sosial müdafiəsi və gələcək inteqrasiyası üçün təkcə passiv sosial ödənişlərlə kifayətlənməmək, onların aktiv məşğulluq və keyfiyyətli təhsil proqramlarına proaktiv cəlb edilməsi strategiyası gələcəyin əsas hədəfi olaraq qalmalıdır.